Takıntı ve zorlantı bozukluğu, yaygın kullanımı ile Obesif kompulsif bozukluk (OKB) obsesyon ve/veya kompülsüyonlar ile karakterize bir hastalıktır. Obsesyonlar (takıntı nedir?) istenmeden oluşan, uygunsuz şekilde yaşanan ve belirgin sıkıntı ve kaygıya neden olan tekrarlayıcı düşünceler, imgeler (saldırganlık, korkunç imgeler) ya da dürtülerdir (birine tecavüz etme, birini bıçaklama vb.).

Kişi sıkıntı ve kaygısından kurtulmak için bazı davranışsal stratejiler kullanır. Kompülsüyonlar da (zorlantı nedir?) takıntıların yol açtığı kaygıdan kurtulmak amacıyla gerçekleştirdiği ya da gerçekleştirmek zorunda hissettiği ritüeller, davranışlar (sürekli ellerini yıkamak, kapıların/camların kapalı olduğunu sürekli kontrol etmek) ya da zihinsel eylemlerdir (sayı sayma, sözcükleri sessiz bir şekilde yineleme). OKB’ye sahip olanlar obsesyon ve kompulsiyonları bir arada yaşayabileceği gibi bunlardan yalnızca birinin belirtilerini de gösterebilirler.

Bazen saatlerce süren takıntı bozukluğu kişinin önemli ölçüde zamanını alır ve işlevselliğini bozar. OKB hastaları düşüncelerini görmezden gelip durdurmaya çalışsa da bu durumu engellenemeyeceği gibi, istenmeyen düşüncelerini bastırma çabaları onları daha çok kaygıya sürüklerler. Kişinin kaygısını azaltmak için kullandığı davranışsal stratejiler takıntı hastalığını pekiştirerek bir döngüye sokar.

Aslında gün içerisinde herkesin aklına istenmeyen düşünceler gelir. Çünkü zihnin işlevi düşünmektir ve istenmeyen düşünceler zihnin işlevinin doğal bir sonucudur. Peki bu istenmeyen düşüncelerle neden bazı kişiler günlük işlevlerine devam edebiliyorken, bazı kişiler bu durumla başa çıkmakta zorlanıyor.

Bu düşüncelerin bir tehdit olarak görülmesi ve bastırılma çabası düşüncelerin gerçek olarak yorumlanmasına sebep oluyor. Düşüncelerin düşünce değil, gerçek olarak algılanması herkesin gün içinde defalarca yaşadığı durumu problem haline getirmektedir. Yani sorun olan obsesyonlar değil, obsesyonlarla ne yaptığımız oluyor.

Takıntı Bozukluğu Belirtileri (OKB Belirtileri)

En yaygın görülen obsesyon (takıntı) belirtileri:

• Aşırı kuşku duymak
• Simetri, düzen ve kusursuzluk dürtüsü
• Şiddet, dinsel ya da cinsel takıntılar. Kişi günahkar düşünmekten korkar
• Sosyal açıdan kabul edilmez bir davranışta bulunmaktan ya da rezil olmaktan korkma
• Hata yapmaktan korkma
• Başkasına zarar vermekten korkma
• Pislik ya da mikrop bulaşmasından korkma. Halk arasında temizlik hastalığı olarak da bilinir.

En yaygın görülen kompülsiyon (zorlantı) belirtileri:

• El sıkışmamak, kapı tokmağını tutmamak
• Tekrar tekrar ellerini yıkama
• Sürekli banyo yapmak
• Değeri olmayan nesneleri toplama ve biriktirme
• Yapılacak işleri belirli bir sayıda ve belirli sıraya sokarak yapma
• Belirli cümleleri, kelimeleri ya da duaları tekrarlama
• Rahatsız edici, akıldan çıkmayan ve uykuyu bölen görüntülere, kelimelere ya da düşüncelere takılma
• Yemeklerini belirli bir sıraya göre tüketme
• Evdeki eşyaları ya da kişisel eşyalarını belirli bir biçimde düzenleme
• Günlük rutin işleri yaparken yüksek sesli ya da içinden sürekli sayı sayma isteği
• Kilit, ocak, ütü, elektrik gibi kapanması gerekli olan eşyaları sürekli kontrol etme

Takıntı Zorlantı Bozukluğu Nedenleri (OKB Nedenleri)

Nedeni tam olarak bilinmemesine rağmen genetik ve çevresel faktörlerin etkili olduğu düşünülmektedir. Genetik faktörlerin OKB oluşumunda ki etkisi ikiz çalışmaları ve OKB hastalarının 1. derece akrabaları ile yapılan çalışmalarda bulunmaktadır. OKB kişinin çevresinden dolayı yaşadığı yoğun stresten de kaynaklanabilir. Kişinin yaşadığı bazı çevresel faktörler, ciddi hayat değişiklikleri semptomların kötüleşmesine neden olabilir. Bu faktörlerden bazıları:

• Taciz
• Hastalıklar
• Sevilen ve yakının ölümü
• İlişki kaygıları
• Yaşam durumundaki değişiklikler
• İş veya okulla ilgili değişiklikler
• İş veya okulda yaşanan sorunlar

Takıntı Zorlantı Bozukluğu Tedavisi (Obsesif Kompulsif Bozukluk Tedavisi)

Obsesif Kompulsif Bozukluğun teşhisi için klinik gözlemin yanında takıntı bozukluğu testi olarak “Obsesif İnanışlar Ölçeği – OİÖ” kullanılmaktadır. OKB döngüsü oluşumu aşağıda verilmiştir. Kişi istem dışı oluşan rahatsız edici düşüncenin sebep olduğu kaygıdan kurtulmak için bazı davranışlarda bulunur ve rahatlar. Fakat bu rahatlama tekrar benzer düşüncelerin oluşumuna kadar sürer. Yani kısa süreli bir rahatlamadır. Dahası, rahatlamak için yaptığı davranışlar, ritüelleri yani kompülsiyonları kişinin takıntı hastalığını pekiştirerek bir döngüye sokar.

OKB tedavisinde bilişsel davranışçı terapi ile amaç döngüyü kırmaktır. Döngüdeki her madde ile çalışılır. Abartılmış düşüncelerini azaltmaya odaklanarak hastanın gerçek zannettiği düşüncelerin düşünce olduğunu fark etmesi sağlanır. Hastanın ritüellerini gerçekleştirmesini önlemeye yönelik çalışmalar yapılarak, daha kalıcı rahatlama stratejileri öğretilir.

OKB tedavisinde Denizli Kuğu Piskoloji’de uzman psikolog Bahar Bozbıyık bilişsel davranışçı yöntemler ile kalıcı sonuçlara ulaşmaktadır.

Yeni durumlara karşı nasıl tepki verdiğimiz bebeklerin katıldığı bir çalışmada araştırılmıştır. 1971 yılında Cohen, Gelber ve Lazar 4 aylık bebeklerin tanıdık ve ilk kez karşılaşılan görsel şekillere olan bakış sürelerini incelediler. 32 oğlan ve kız çocuklarına ilk aşamada tanıdık görsel şekil oluşturmak için bir süre basit geometrik desen göstererek o desene alışmalarını sağladılar.

 

İkinci aşamada, alıştıkları geometrik deseni ve tamamen yeni bir desen gösterdiler ve bu desenlere bakış sürelerini ölçtüler. Sonuçlar, bebeklerin ilk kez karşılaştıkları desene ilk aşamada karşılaşıp alıştıkları desenden daha uzun baktıklarını gösterdi. Yazarlar bu sonuçları bir uyaran tanıdık olduğu için cazibesini kaybettiğini ve artık hatırlandığı ama tamamen yeni uyaranın ilk kez karşılaşıldığı için ilginç geldiği ve daha çok dikkat çektiği olarak yorumlamışlardır.

 

Tıpkı şu anda tüm Dünya’nın Corona virüsüne verdiği tepkilerde olduğu gibi. İlk kez felaket ya da ölümle karşılaşmıyoruz. Yakın geçmişte, Van’da çığ nedeniyle, Elazığ’da yaşanan depremde, İdlib’de birçok ölüm meydana geldi. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre trafik kazalarında her yıl yaklaşık 1.2 milyon insan ölüyor.

 

Sebep olduğu ölümler şu ana kadar yaşanan doğal afetler ve hastalıklar ile kıyaslandığında daha az olmasına rağmen, biz şu anda Dünya olarak Corona Virüsün’e çevirdik bütün dikkatimizi. Onu konuşuyor ondan korunmak için çeşitli önlemler almaya çabalıyor ve çevremizi de buna teşvik ediyoruz. Çünkü yeni bir uyaran olduğu için ilginç geliyor ve dikkatimizi daha çok çekiyor. Çünkü yeni olduğu için belirsizlik var.

 

Sürece ve sonuçlarına dair belleğimizde herhangi bir veri yok. Kodları şu anda yazılmakta. Bilinmezlik ve yeni bir virüs ile karşı karşıya olmamız bugün bize bir şeyin olmamasının yarın da olmayacağı garantisini vermiyor. Çok doğal olarak hastalanmaktan, ölmekten ve sevdiklerimizi kaybetmekten korkuyor ve endişeleniyoruz.

 

Korku da endişe de insani duygulardır ve bize insan olduğumuzu hatırlatırlar. Yeteri düzeyde olmaları bizi harekete geçirir, bilgi edinmeye yöneltir, farkındalığımızı arttırır, gerekli önlemleri almamızı sağlar. Bu süreçte evde kalmamız ve sosyal mesafeyi korumamız öneriliyor.

 

Aslına bakılırsa bu da bize çok ilginç geliyor. Çünkü evde kalmamışız uzun zamandır, kendimizi fark etmemişiz dinlememişiz, hatta sıkılmaya fırsatımız olmamış. Ne yapacağımızı bilmiyoruz. Sıkılmaya izin verelim. Şu ana kadar yapmak isteyip yapamadığımız şeyleri düşünelim.

 

Neye ihtiyacımız var onu hissedelim. Kendimizi tanıyalım… ben kimim, ne yapmayı seviyorum, şu anda neler yapabilirim? Hatta hayatta kalmanın, yaşamanın benim için önemi ne buna odaklanalım. Bu stresle başa çıkabiliyor muyum değerlerimi kaybetmeden, insanları ötekileştirmeden, sevgi, şefkat ve saygı çerçevesinde?…

“Çocuğum yemek yemiyor!” diyorsanız:

 

Ebeveynlerin yaşadıkları önemli sorunlardan bir tanesi çocukların beslenme alışkanlıkları ile ilgilidir. Sağlıklı beslenme alışkanlığı nasıl sağlanabilir konusuna geçmeden önemli bir hatırlatma yapmak isteriz: Ebeveynlerin kontrol edemediği, kontrolün tamamen çocuklarda olduğu üç alan vardır (1) yemek yemek, (2) uyumak ve (3) tuvalete çıkmak. Bu üç alanda çocuğu zorlamak, ceza vermek, çocukla inatlaşmak ya da kararı tamamen ona bırakmak gibi davranışlar çözüm olmaktansa, sorunun artarak pekişmesine neden olabilir. Kontrolü çocuğa bırakmak ya da kontrolü kendi elinde tutmaya çalışmaktansa ebeveynler kontrolü çocuk ile paylaşmalıdırlar! Bunun için aşağıdakileri deneyebilirsiniz.

Unutmayın çocuklar duyduklarını değil gördüklerini yaparlar. Öncelikle yeme alışkanlığınızda siz onlara örnek olmalısınız.  Sizin tabağınızdaki ıspanağı afiyetle yediğinizi görünce kendisi de merak edip denemek isteyecektir. Afiyetle yediğinizi, tadının lezzetli olduğunu, yediğinizden zevk aldığınızı ona mimiklerinizle, göz temasınızla, sözcüklerinizle (“mmm çok lezzetli” …) hissettirin.

Yemek saatlerinde televizyon, telefon ya da başka bir şey ile ilgilenmeyin. Yemek yemeye odaklanın. Birlikte keyifli bir yemek geçirmeye bakın. Böylelikle iç uyaranları arttırmış olacaksınız. Yani siz de çocuğunuz da acıktığınızın, doyduğunuzun ve yemeğin lezzetinin farkında olmaya başlayacaksınız. Aynı zamanda aile içi paylaşımlarınız da artmış olacak. Bir süre sonra sizin ve çocuğunuz için şu anda eziyet olan zamanlar keyifli hale gelecektir.

Çocuk ailenin bir parçası olduğunu hissetmek ister. Bunu sağlamak mutfakta çok kolaydır. Yemek menüleri için fikirlerine kulak kabartın, yemek veya masa hazırlama aşamasında ona yaşına uygun görevler verin. Böylece kendini aile işlerine dahil hissedecek, bazı yetenekler geliştirecek ve belki de bazı yeteneklerini keşfetmiş olacaksınız. Kendi emeğinin ve tercihlerinin göz önünde bulundurulduğunu görmek hem özgüveninin artmasını ve kendini değerli hissetmesini sağlayacak hem de onu daha uyumlu yapacaktır.

Çocuklarınızın isteklerine ve haklarına saygılı olduğunuzu, onların çok kıymetli olduğunu hissettirebileceğiniz alanlardan bir tanesidir beslenme alışkanlığı. Çocukların erken yaşta ağızlarına zorla yemek sokulması ileride çok daha büyük problemlere sebep olabilir. Vücutlarına zorla yemek sokulmak istenmesi onlara kendilerinin ve isteklerinin değersiz olduğu ve hayır deme hakları olmadığı mesajını verebilir. Bu nedenle asla onlara zorla yemek yedirmeyin. Seçim hakkı tanıyın. İsteklerine ve haklarına saygı gösterin ki ileride de kendisini değersiz hissettiren, kendisine saygı duymayan insanları fark edip onlardan uzak durabilsin.

Psikolojik yardım almak için, yaygın kanının aksine, “delirmiş” ya da tamamen umutsuzluğa kapılmış olmak gerekmiyor. Ancak, hayatın karşınıza çıkardığı her küçük zorlukta da psikoterapiye gitmeniz gerekli değil. Peki, bir uzmandan psikolojik yardım almanız gerektiğine nasıl karar verebilirsiniz?

Psikolojik yardım almanızın gerektiğini gösteren işaretler her zaman çok belirgin olmayabiliyor. Böyle durumlarda, bu işaretleri önemsemeden hayatınızın akışını devam ettirmeye çalışabiliyorsunuz. Fakat sonuç olarak bu küçük işaretler hayatınızı her zamanki gibi devam ettiremeyeceğiniz noktaya gel

Bu kontrol edilemeyen hisler terapiyle üstesinden gelinebilecek psikolojik sorunların belirtileri olabilir. Uyku ve yemek düzeninde ciddi değişmeler varsa, aile ve arkadaşlardan uzaklaşıldıysa; hayat kalitesini etkileyecek ciddi problemler gelişmeden önce mutlaka bir uzmanla konuşulmalı. Eğer duygular ve düşünceler hayatı yaşamaya değer olup olmadığını, ölümü ve intiharı düşündürtecek noktaya geldiyse hiç vakit kaybetmeden psikolojik yardım alınmalı.

Eğer kendini daha iyi hissetmek için alkol, sigara, kahve, yemek, uyuşturucu vb. maddeler çok fazla kullanılıyorsa, sorunlarla başa çıkmak için yardıma ihtiyaç olabilir. Bu davranışları kontrol edemiyorsanız ya da negatif etkilerine rağmen hayatınızdan çıkaramıyorsanız tedavi gerektiren bağımlılıklarınız olabilir.

Önemle belirtilmelidir ki, yas süreci (yas evreleri: 1. şok, 2. inkar, 3. öfke ve suçluluk, 4. depresyon, 5. kabul) bir kayıptan sonra yaşanması çok doğal ve gerekli olan bir süreçtir. Burada sorun olan yukarıda bahsedilen evrelerden geçilemeyip duyguların yaşanmamasıdır. Çünkü bu durum gecikmiş/ertelenmiş yasa sebep olabilir. Bu süreçte herkesin psikoterapiye ihtiyacı olmasa da sevilen birinin kaybedilmesi sürecinde, boşanma/ayrılma durumunda, iş kaybı ya da bunlardan sonra ki yas sürecinin olması beklenenden uzun sürmesi (6 aydan fazla) gibi durumlarda sürecin daha iyi yönetilmesi için psikolojik destek gerekli olabilir.

İhmal, istismar veya başka bir travmatik olay yaşandıysa ve bununla tamamen başa çıkılıp çözülemediyse, ya da bir suçun/kazanın, kronik rahatsızlığın mağduru olunduğunda, ne kadar erken bir uzmanla konuşulursa o kadar erken ve kolay bir şekilde bu travmayla başa çıkmak öğrenilebilir.

Bazı insanlar sorumluluk almaktan kaçınarak korkularını yönetirken, bazıları da diğer insanları kontrol altına almaya çalışıyor. Uyuşturucu bağımlısı erkek arkadaşın kirasının yarısını öderken veya depresyondaki annenin telefon aramalarını sürekli açarken bu yapılanlar kişiye sağlıklı olan gibi görünebilir. Ancak başarılı bir yetişkin olmak başkalarının kendileri için yapabilecekleri şeylerin sorumluluğunu almak değildir.

Yardıma ihtiyaç duyulduğunda, ailenin ve arkadaşların bazen gerçekten pozitif bir etkisi olabilir. Ancak bazı zamanlarda, önyargılı olabilecekleri düşünülen konularda onlarla konuşarak çözüm aramak istenmeyebilir. Böyle zamanlarda psikoterapi yardımcı olabilir.

Evde, iş yerinde, okulda, sosyal hayatta her zaman çevrede birçok insan olabilir ancak aynı zamanda yalnız ve onlardan kopuk hissedilebilir. Psikoterapi bu konuda yardımcı olabilir.

Bazen birey profesyonel yardıma ihtiyacı olmadığını düşünse de çevresindekiler aynı fikirde olmayabilir. Bu kişi eşi, arkadaşı veya işyerindeki müdür bile olabilir. Eğer çevrenizdekiler psikoterapiye başlamanız gerektiğini düşünüyorsa siz de bu konuyu değerlendirebilirsiniz. Elbette gidip gitmemek her zaman sizin elinizde ancak çevrenizdekiler sizin fark edemediğiniz bazı şeyleri fark edebilecekleri için bu öneriyi dikkate almakta fayda var.

Başkaları tarafından onaylanmak istemek insanın ihtiyaçlarından birisidir. Ancak, hayatı sadece diğer insanların övgülerini alabilmek için yaşamak kendinizden çok fazla ödün vermek zorunda kalmanıza neden olur ve sürekli olarak çevreye uyum sağlamaya çalışmak bireyi daha çok mutsuzlaştırır.

Evet, insanlar eğer zor durumlarda kaçma içgüdüleri olmasaydı yüzyıllardır hayatta kalamazlardı. Ancak, aileniz ile bazı problemleriniz olduğu için asla onları görmeye gitmemek ya da gözünüzü korkutan bir iş görüşmesine gitmek için cesaret toplayamamak sadece geçici çözümlerdir.

Bir insana, örneğin müdürüyle ilgili bir şikâyetini arkadaşına anlatması çok iyi gelebilir, ancak duygularını sakinleştirmesi için sürekli başka insanlara ihtiyaç duyması problemlere yol açabilir. Sürekli başkalarını suçlamak veya onlara bağlı olmaktansa kendi duygularının sorumluluğunu alabilmelidir.

Kaynakça

Sack, D. 5 Signs It’s Time to Seek Therapy. (2013, March 18). Retrieved July 23, 2020, from